Левинас о собаке как проводнике социальности: лицо животного и этика ответственности

Гiriş: Diğer'in fenomenolojisi içinde hayvan

Эммануэль Левинас (1906–1995), Litvanyalı Yahudi kökenli Fransız filozof, Diğer (l’Autre) kavramı etrafında odaklanmış radikal bir etikle bilinir. Sisteminde Diğer, Yüz (visage) deneyiminde ortaya çıkar, bu naif bakış «Я»'ya şartsız bir etik sorumluluk yükler. Bu durumun hayvanlara da uygulandığı soru, levinaşçılıkta en tartışmalı konulardan biridir. Ancak, son yazısı «İsim: Bir Köpek» ('Nom d’un chien', 1975)’te, köpek sadece bir hayvan değil, insan sosyalitesinin katalizatörü ve geri döndüren, insanın degradasyonmuş haline etik boyutunu geri veren bir rehber olarak ortaya çıkar.

İçerik: Kamp köpekleri Bobby

Левинас, kişisel deneyimleri — Naziler tarafından tutuklu tutulan asker olarak Fransız olarak Stalag XI-B kampında geçirdiği yıllar hakkında anılarla düşünce kurar. Bu kampta, Yahudiler diğer tutuklulardan ayrı tutulur ve gözlemciler tarafından insan olarak adlandırma «hakkı»ndan mahrum edilirler; onlar «PJ» (prisonnier juif) kısaltması ile işaretlenirler. Bu tamamen insanlık dışı bir alanda, insan sadece bir numara olarak görülür ve başkalarının gözünde yüzünü kaybeder, köpek — Bobby adlı bir sokak köpeği ortaya çıkar.

Temel nokta: Bobby, gözetmenlerden farklı olarak, çalışanların akşam geri dönmesine mutlu bir şekilde karşılık verir. Levinaсs için bu köpek, son olarak Avrupalı topraklarda insanları insan olarak tanıyan bir varlık haline gelir.

Hayvan olarak «ilk etik varlık»

Камplaşma koşullarında, dil, hak, kültür temelli insan sosyalitesinin tümü yıkılır. «Yüksek» Avrupalı kültürün taşıyıcıları olan Alman gözetmenler, tutuklulara insanlık vermez. Bu etik boşlukta, Bobby köpeği paradoksal bir fonksiyon icra eder:

Onlar için «yüzlerini» geri getirir. Bobby'nin gözü, onların mutlu bir şekilde karşılama — bu, araçsal olmayan, doğrudan bir tanıma değil. Levinaсs'ın terimleriyle, bu bakışta etik bir talep, olsa da sessizce ortaya çıkar. Köpek, onlara nesneler veya şeyler olarak değil, selamlanmaya layık varlıklar olarak yaklaşır.

Onlar, temel sosyal bağları yeniden kurar. Sosyalite, gözlemci-tutuklu (oхрана-заключённый) olarak bozulan dünyada, Bobby, en basit, sözsüz bir sevinç ve tanıma bağlantısı kurar. Bu bağlantı, herhangi bir anlaşma veya kültürel normdan önce gelir.

Onlar, «Nazi Almanya'sında son Kantçı» haline gelir.
Левинас bu provokatif ifadesi. İmanuil Kant, etik borç ancak akıllı varlıklar arasında var olduğunu ve hayvanların sadece bir araç olduğunu düşünüyordu. Ancak Bobby, Kant'ın anlamında akıllı olmamasına rağmen, tutuklulara «hedef» olarak değil, «araç» olarak yaklaşır. Onun davranışı, «kültürlü» insanların davranışından daha etik çıkar.

Bu şekilde, kampın olağanüstü koşullarında köpek, Diğer'in fonksiyonunu üstlenir ve kendi davranışıyla «Я»'ya insanlığını ve sorumluluğunu hatırlatır. O, sosyalitenin delikli tellerinden içeri çıkmak için bir rehberdir.

Hayvanın «yüzü» sorunu: Levinaсs'ın kavramının sınırlamaları

Bu güçlü örnek, Levinaсs'ın hayvanlara tam bir «yüz» atfetme fikrine genel olarak şüpheci yaklaştığına rağmen, hayvanın filozofik anlamda tam bir «yüzü» olmadığına inanır. Onun için yüz, öncelikle bir sorumluluk çağrısıdır ve bu çağrı, bir dile ifade edilmiştir ('Do not kill'). Dilden yoksun bir hayvan, tam anlamıyla bu transsendental bir çağrı sunamaz. Levinaсs, diğer çalışmalarda hayvanı «suffering varlık» olarak adlandırır ve hayvanın acısının insanlara moral yükümlülükleri getirdiğini belirtir, ancak bu, insan yüzüne karşı sonsuz bir sorumluluk değil.

Bobby köpeği, daha çok bir istisnadır, bir etik anormallıktır ve insan etiğinin çöküşü durumunda kendisinin de bir yansıma olarak insanın kendisini etik bir varlık olarak yeniden tanımasını gösterir. O, tam anlamıyla Diğer değil, Diğer'e giden bir aracı, gerçek sosyalitenin ne olduğunu hatırlatan bir hatırlatmadır.

Felsefi sonuçlar: Antroposentrizmin ötesinde

Левинас'ın Bobby hakkında olan düşünceleri, onun etiğini antroposentrizmin ötesine genişletmeye çalışan modern filozoflar için bir başlangıç noktası haline geldi.

Жак Деррида, son çalışmasında «Hayvan, ki bu, benim» adlı çalışmasında Levinaсs ile doğrudan çelişir, ancak onun intuyusunu geliştirir. O, hayvanın «yüzü» hakkında konuşur ve hayvanın insanı bakışla sorgulama yeteneğini görür. Деррида, Bobby'yi insan etiğinin kendi sınırlılığını ortaya çıkaran bir figür olarak görür.

Fenomenolojik zoopsikiyatrist ve filozof Dominik Lekur, bu örneği kullanarak hayvanın «sessiz çağrısı» (appel muet) hakkında konuşur ve bu çağrının yine de bir çağrı ve sorumluluk talebi olarak olduğunu belirtir.

Kültürdeki örnek: Bu Levinaсs motivi, sanatta da yansır. Yann Martel'in «Pi'nin Hayatı» romanında, kahramenle birlikte kurtulan bengal tigrі Richard Parker, kahramenin çılgınlığa sürüklenmesine engel olan ve onun hayatını ve iradesini koruyan «diğer» olarak ortaya çıkar. Bu, İnsanın «diğerinin» (insan olmayan) varlığının, insan «Я'sının» konstitüe edildiği bir metafordur.

Sonuç: İnsan yapan köpek

Bu şekilde, Levinaсs'ın Bobby köpeği analizi, sadece bir acımasız hikaye değil, etiğin temellerini ortaya çıkaracak derin bir felsefi harekettir.

Sosyalite, akıldan önce gelir: Bobby, sosyal bağın çekirdeğinin genel dil veya zeka değil, temel bir tanıma ve bu çağrıya yanıt vermekle ilgilidir, bu çağrı sözsüz olarak ifade edilebilir.

Eтика olarak savunmasızlık: Kampta, insanların «yaraşmazsızlık» veya «insan olmayan» kurbanlar haline gelmeye çalıştığı bir yerde, Bobby'nin basit mutluluğu, temel savunmasızlık ve bağımlılık hatırlatır ve bu, sorumluluk için zemin hazırlar.

Hayvan olarak sınırlayıcı fenomen: Bobby, Levinaсs'ın sisteminin sınırlarında yer alır. O, tam anlamıyla Diğer değil, insanların bu fonksiyondan feragat ettiği koşullarda Diğer'in fonksiyonunu yerine getirir. O, kaybedilmiş insanlığa giden bir köprüdür.

Bobby'nin hikayesi, bize provokatif bir soru sorar: Bazen, insan olmak için «insan olmayan bir şeye» mi ihtiyacımız var? Levinaсs, bu köpeğin üzerinden, gerçek sosyalitenin korku veya güçten değil, sessiz bir çağrıya yanıt vermek ve Diğer'e, bu Diğer insan olmasa da, doğrudan ilgi göstermek yeteneğinden doğduğunu belirtir. Bobby köpeği, sözsüz ve önrefleksif bir etik olarak simgeleştirilir ve insan kültürünün temellerini terk ettiği yerde, insanlığını koruyan son sığınak olarak hizmet eder.

Permanent link to this publication: