Rus kültüründe ve felsefesinde İngiltere ve İngilizce kökenli kelimelere olan sevginin yansıması: «anglomania»dan kavramsal ödünçlemeye

Giriş: «anglomania» olgusu bir kültürel proje olarak

Rus kültüründe İngiltere'ye olan hayranlık, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda belirgin şekilde ortaya çıkmış, sadece bir moda değil, belirli soylu ve entelektüel katmanların bilinçli entelektüel ve estetik tercihi olmuştur. «Anglomania» olarak bilinen bu olgu, İngiliz sosyal-politik idealleri, felsefi kavramları, edebi imgeleri, günlük yaşam pratiklerini ve elbette dil birimleri olan İngilizce kökenli kelimeleri kapsamlı bir şekilde ödünç almayı temsil ediyordu. Bu, hem Fransız etkisine (Büyük Fransız Devrimi sonrası) hem de Alman rasyonalizmine bir alternatif arayışının cevabıydı ve pragmatik muhafazakarlık, ampirizm ve kişisel özgürlük modeline yönelik bir arzuyu yansıtıyordu.

Felsefi-politik eksen: liberal muhafazakarlık ve parlamenterlik

Rus düşüncesi İngiltere'de «kanunlar altında özgürlük» idealinin tezahürünü gördü. Bu, hem İngiliz organik, devrimci olmayan gelişim yolunu değer veren Slavofil'leri hem de Batıcıları cezbetti.

Tarihsel örnek: İmparator I. Nikolay'ın Rusya'da iktidarın çara, Prusya'da memurlara, İngiltere'de ise kanunlara ait olduğu yönündeki ünlü ifadesi, hukuk devletine duyulan hayranlığı yansıtır.

Felsefi boyut: John Locke ve David Hume'un eserleri Rus düşüncesi üzerinde önemli etki yaptı. Locke'un doğal haklar kavramı ve toplumsal sözleşme teorisi liberal fikirleri beslerken, Hume'un ampirizmi ve şüpheciliği Alman idealizmini aşmaya çalışan Rus filozofların arayışlarıyla uyum sağladı.

Politik felsefe: Edmund Burke'un gelenek ve pragmatizme dayanan İngiliz muhafazakarlığı, hem radikal Batıcılığa hem de Slavofil ütopyasına alternatif gören Boris Çiçerin gibi düşünürlere yakın oldu.

Kültürel-gündelik boyut: centilmen imajı ve «İngiliz stili»

Anglomania, Rus soyluluğunun içine işlemiş bir davranış ve estetik kodlar bütünü oluşturdu.

Centilmen ideali: İngiliz centilmeni — ölçülü, bağımsız, sportif, özel yaşamı ve «adil oyun»u (fair play) değer veren — yeni bir taklit modeli haline geldi ve Fransız «zeki adam»ın yerini aldı. Bu ideal, Puşkin'in Onyegin'inden (onun «İngiliz melankolisi» ve Adam Smith hayranlığı doğrudan göndermelerdir) geçerek geç dönem Turgenyev karakterlerine kadar Rus edebiyatı kahramanlarında yansıdı.

Özel hayat kültü ve konak yaşamı: İngiliz kır evi ve peyzaj parkı, Rus konakları için örnek oldu. Centilmenlerin özel iletişim alanı olarak «İngiliz kulübü» ideali, Moskova ve Petersburg'daki ünlü İngiliz Kulüpleri'nde hayata geçirildi.

Spor: Boks, kürek, at binme ve daha sonra futbol gibi aktiviteler «İngiliz» karakter eğitiminin bir parçası olarak benimsendi.

İngilizce kökenli kelimeler sevginin dilsel tezahürü olarak

İngilizceden ödünçlemeler dalgalar halinde geldi ve hayranlığın farklı yönlerini kaydetti:

18.-19. yüzyıllar (sosyal-gündelik ve politik kavramlar): kulüp, miting, boykot, lider, parlamento, centilmen, sporcu, muhabir, bayan/bayan. Bu kelimeler yeni bir sosyal gerçekliği taşıyordu.

19.-20. yüzyıl dönemi (teknik ve sportif ilerleme): tramvay, tünel, kamp, tenis, futbol, hokey, start, finiş.

20. yüzyıl sonu - 21. yüzyıl (küreselleşme ve dijital çağ): bilgisayar, internet, pazarlama, yönetici, cihaz, startup, sahte. Güncel katman artık «İngiltere sevgisi»nden çok, öncelikle Amerikan olmak üzere İngilizce konuşan teknoloji ve iş kültürünün hakimiyetini yansıtıyor.

İlginç bir gerçek: Bazı İngilizce kökenli kelimeler Rus diline o kadar organik şekilde yerleşti ki yabancı kökenleri belli olmuyor. «Vual» (İng. veil) veya «piknik» (İng. picnic) kelimeleri kendi kelimelerimiz gibi algılanır. Aleksandr Puşkin, «Yevgeniy Onegin»de «dandy» ve «viski» kelimelerini kullanarak kahramanı hemen çağdaş bir angloman olarak işaretler.

Edebiyat: Bayronik kahramandan dedektife

İngiliz edebiyatı güçlü bir etki kanalı oldu.

Bayronizm: George Gordon Byron kültü Rusya'da «bayronik kahraman» tipini — hayal kırıklığına uğramış, isyankar bireyciyi — yarattı. Bu imge Puşkin, Lermontov (Peçorin doğrudan varisidir) eserlerinde geçti ve «gereksiz adam» fenomeninin oluşumunu etkiledi.

Şekspirleşme: William Shakespeare'in eserlerine olan ilgi, Fransız klasisizmine karşıt olarak Rus dramaturjisini değiştirdi. A.P. Sumarokov'da Shakespeare çevirileri ve taklitleri, daha sonra A.S. Puşkin'in trajedilerini derinlemesine anlaması («Boris Godunov» «Şekspir tarzında» yazılmıştır) ve İ.S. Turgenyev.

Viktorya dönemi romanı ve dedektif: Charles Dickens, William Thackeray ve daha sonra Arthur Conan Doyle'un romanları sosyal roman ve dedektif türü anlayışını şekillendirdi, F.M. Dostoyevski ve birçok Rus dedektif yazarı üzerinde etkili oldu.

Paradoks ve eleştiri: soyut İngiltere sevgisi

Önemli olan, Rus anglomanisinin çoğunlukla kitaplardan ve idealize edilmiş bir karakterde olmasıdır. Gerçek İngiltere, sosyal çelişkileri ve pragmatizmi ile hayal kırıklığı yaratabilirdi. A.N. Ostrovski «Çılgın Para» komedisinde İngilizce kelimelerin ve tavırların yüzeysel ödünçlenmesini alaycı bir şekilde eleştirdi. F.M. Dostoyevski, Dickens'ı takdir ederek, «Yaz izlenimleri üzerine kış notları»nda İngiliz kapitalizminin karanlık yönlerini gösterdi.

Sonuç: modadan kültürel koda

Rus kültüründe İngiltere ve İngilizce kökenli kelimelere olan sevgi, yüksek sosyetenin modasından felsefi, politik ve gündelik sözlüğe derinlemesine yerleşmiş kavramlara dönüşmüştür. Bu, körü körüne taklit edilen bir sevgi değil, Rusya'nın kendi yolunu anlamak için araçlar ve fikirler aradığı bir diyalogdu: hukukun üstünlüğü, sorumluluğa dayalı kişisel özgürlük, özel hayat kültürü ve sınavlara stoacı yaklaşım fikirleri.

İngilizce kökenli kelimeler bu diyalogun dilsel zaferleri, kültürel ithalatın anlarını kaydeden işaretlerdir. Bugün İngilizce küresel lingua franca haline geldiğinde, «İngilizlik» romantik aurasi silinmiş olsa da, birçok ödünçlemenin kültürel altyapısı ve belirli İngiliz düşünce ve davranış tarzına duyulan kalıcı hayranlık Rus kültürel hafızası ve kimliğinin önemli bir parçası olmaya devam etmektedir. Bu miras sadece bir moda sonucu değil, Batı deneyimini ulusal özgünlükle sentezlemeye çalışan Rus seçkinlerinin yoğun entelektüel arayışının kanıtıdır.

Permanent link to this publication: