فارسى تمدن — یکی از قدیمی‌ترین و تأثیرگذارترین تمدن‌ها در تاریخ است. ریشه‌های آن به قرن ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد، زمانی که کورش بزرگ امپراتوری هخامنشیان را ایجاد کرد و بعدتر ساسانیان فرهنگ، معماری و حکومت فارس را تقویت کردند. پس از فتح عرب در قرن هفتم، زبان فارس، شعر (فردوسی، رومی، حافظ)، فلسفه و عادات فارس به جای اینکه ناپدید شوند، در فرهنگ اسلامی ذوب شدند و آن را غنی‌تر کردند. امروز بسیاری از قوم‌ها و کشورها از ایران تا هند، خود را وارث این سنت بزرگ می‌دانند. در این مقاله، بررسی خواهیم کرد که چه کسانی به ارث فارس مدعی هستند و این به معنای امروز چیست.

ایران: ادامه مستقیم پارس

ایران (نام پارس تا سال ۱۹۳۵ در غرب استفاده می‌شد) وارث مستقیم تمدن فارس است. زبان رسمی — فارسی (پarsi معاصر)، نویسندگی — عربی، اما ذخیره لغت و گرامر بنیادی‌اش حفظ شده است. ایرانیان نوروز (سال جدید فارس) را جشن می‌گیرند، شاعران کلاسیک را گرامی می‌دارند و شیعه‌ایslam با سنت‌های پیش از اسلام پیچیده شده است. یادگار امپراتوری‌های هخامنشیان و ساسانیان بخشی از هویت ملی است. مقبره کورش بزرگ در پاسارگاد — مکانی برای زائر است. حتی پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، کد فرهنگی فارس نابود نشد؛ آن در معماری، قالی‌بافی، نقاشی کوچک و روش ارتباطی (تاارواف) خود را نشان می‌دهد. ایرانیان به این افتخار می‌برند که تمدن آن‌ها قدیمی‌تر از یونانی و رومی است.

تاجیکستان: نگهبانان زبان فارس

تاجیک‌ها تنها قوم وارث زبان ایرانی در آسیای میانه هستند. زبان آن‌ها (تاجیک) اساساً همان فارسی است، اما از کیلیلسیس استفاده می‌کند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تاجیکستان به بازسازی میراث فارس فعالانه پرداخت: آثار رودکی (پدر شعر فارس)، فردوسی، سعدی را مطالعه می‌کنند. قبرستان فلاسفه فارس در سمرقند و بخارا (امروز در ازبکستان) قرار دارند، اما تاجیک‌ها خود را وارث امپراتوری سامانی (قرن نهم تا دهم) می‌دانند که از نظر روحی فارس بود. نوروز در تاجیکستان جشن ملی است. بسیاری از روشنفکران تاجیک مردم خود را «دروازه‌های غربی جهان فارس» می‌نامند.

افغانستان: زبان داری و شعر مشترک فارس

در افغانستان زبان فارس (به نام داری) یکی از دو زبان رسمی به همراه پشتو است. داری زبان بومی تاجیک‌ها، قزاق‌ها، چارایمک‌ها و بخشی از ازبک‌هاست. کلاسیک‌های افغانی (جمی، بیدی) بر روی فارسی نوشته‌اند. بسیاری از افغان‌ها، به ویژه در شهرها (کابل، هرات) شعر فارس و موسیقی را به عمق می‌خوانند. نوروز در همه جا جشن گرفته می‌شود، حتی در سال‌های جنگ. با وجود بحران‌های سیاسی، ایده «هوراسان بزرگ» (استان تاریخی فارس) زنده است. قزاق‌ها، که از مغول‌ها می‌آیند، زبان و فرهنگ فارس را به ارث برده‌اند و نیز خود را بخشی از این میراث می‌دانند.

ウ兹别克истан: کشور تورک با روح فارس

ازبک‌ها قوم تورک هستند، اما فرهنگ آن‌ها عناصر فارس را جذب کرده است. سمرقند، بخارا، خوارزم — مراکز علم و معماری فارس هستند. زبان ازبک شامل حدود ۳۰٪ قرض‌های فارس است. شاعر بزرگ علیشیر نواوی بر روی زبان چاگاتای (تورک) نوشته است، اما تأثیرات ادبیات فارس را احساس می‌کند. در ازبکستان ابوعلی سینا (آویسینا) را که بر روی عربی و فارسی نوشته است، گرامی می‌دارند. پس از استقلال در سال ۱۹۹۱، ازبک‌ها به مطالعه میراث فارس فعالانه‌تر پرداختند، به ویژه در زمینه تمدن اسلامی مشترک. برخی از مورخان معتقدند که امیرنشین بخارا ادامه‌دار سنت حکومتی فارس است. امروز ازبک‌ها خود را وارث پارس به معنای کامل نمی‌نامند، اما تأثیرات آن را می‌پذیرند.

هند: ترکیب مغل و فرهنگ فارس

تأثیر فارس در هند به اوج خود رسید در دوره‌های بزرگ مغل (XVI–XIX). زبان فارس زبان قصر، شعر، دیپلماسی بود. تاج‌ماهال شاهکار معماری مدرسه فارس است. مغل‌ها باغ‌های فارس، نقاشی کوچک، کالیگرافی را به هند آوردند. حتی پس از سقوط امپراتوری، زبان فارس تا قرن نوزدهم زبان آموزش بود. امروزه مسلمانان هندی (به ویژه در لاخناو، دهلی، حیدرآباد) بسیاری از آداب و عادات و کلمات فارس را حفظ کرده‌اند (مثلاً شیعیان نوروز را جشن می‌گیرند). زبان اردو تحت تأثیر فارس قرار دارد (لغت، گرامر). با این حال، هند کشور همگن است و بیشتر طبقات فرهنگی خود را وارث تمدن فارس می‌دانند، نه مردم.

پاکستان: کد فارس در اردو و پشتو

پاکستان در سال ۱۹۴۷ ایجاد شد، اما بسته فرهنگی آن شامل میراث فارس است. زبان ملی پاکستان (اردو) با استفاده از خط عربی-فارس (نستالیق) نوشته شده و شامل حدود ۶۰٪ لغت از فارسی است. شعر (ایکبال، گادیر) از قافیه‌های کلاسیک فارس استفاده می‌کند. زبان پشتو نیز تحت تأثیر فارس، به ویژه در لغت دین و اداره قرار دارد. خانه‌های سنتی در پشاور و کویته با موزاییک فارس تزئین شده‌اند. شیعیان پاکستانی نوروز را به طور گسترده جشن می‌گیرند و مقدسان فارس را یاد می‌کنند. با این حال، پاکستانی‌ها بیشتر به هویت اسلامی، نه هویت پیش از اسلامی فارس، تاکید می‌کنند.

کورد: قوم ایرانی بدون کشور

کورد (زبان کوردی گروه شمال غربی زبان‌های ایرانی) از نظر ژنتیکی و زبانی به پارس‌ها نزدیک هستند. شعر و فولکلور آن‌ها شامل موضوعات مشترک با «شاهنامه» است. بسیاری از کورد‌ها خود را وارث مادها، همسایگان قدیمی پارس‌ها می‌دانند. در کردستان عراق، شاعران فارس محبوب هستند. با این حال، به دلیل شرایط سیاسی، کورد‌ها بیشتر به هویت جداگانه خود تاکید می‌کنند، نه وحدت با پارس‌ها. با این حال، در محافل فرهنگی از «خانواده تمدنی ایرانی» صحبت می‌کنند.

آذربایجانی‌ها، اوستی‌ها و دیگر قوم‌های ایرانی

آذربایجانی‌ها (زبان تورک‌زبان) بخشی از امپراتوری‌های فارس بودند و عناصر فرهنگ فارس را حفظ کردند: موسیقی (مغام)، شعر (نظامی گنجوی بر روی فارسی نوشته است)، معماری. بسیاری از آذربایجانی‌های ایران خود را پارس-آذربایجانی می‌نامند. در جمهوری آذربایجان تأثیر فارس ضعیف‌تر است. اوستی‌ها (زبان ایرانی، اما فرهنگ مسیحی) فرزندان آلان هستند؛ ارتباط آن‌ها با جهان فارس بیشتر زبانی است. بلوچ، قوم‌های پامیری (شگنان، رشان) نیز زبان‌های ایرانی دارند، اما هویت آن‌ها بیشتر محلی است.

پارسی‌های هند و دیاسپورا

پارسی‌ها زورواستی‌هایی هستند که از پارس فرار کرده‌اند (در قرن‌های هفتم تا دهم) تا از اسلام‌سازی جلوگیری کنند. آن‌ها زبان (آوستایی در نمازها، گوجاراتی در زندگی روزمره) و عادات و آداب و آیین خود را حفظ کرده‌اند. امروز پارسی‌ها خود را نگهبانان معنوی فارس می‌دانند. با وجود اینکه تعداد آن‌ها کم است، تأثیر آن‌ها (مثلاً خانواده تاتا) بسیار است. در ایالات متحده، کانادا و اروپا دیاسپوراهای ایرانی (مهاجران از پارس) وجود دارند که به طور فعال میراث فارس را پرورش می‌دهند: تئاتر، آشپزی، کلاس‌های زبانی. برای آن‌ها، یادگار پارس بخشی از هویت آن‌هاست.

نتیجه‌گیری: میراث زنده

تمدن فارس با سقوط امپراتوری ساسانیان به پایان نرسید. آن به فرهنگ اسلامی منتقل شد، از بالکان تا بنگال گسترش یافت، تمدن‌های تورک، هندی، قفقازی را غنی‌تر کرد. امروزه میلیون‌ها نفر زبان فارس را صحبت می‌کنند (حدود ۱۱۰ میلیون گویشور) و بسیاری دیگر از لغات فارس استفاده می‌کنند، شعر فارس را می‌خوانند، نوروز را جشن می‌گیرند. وارثان مستقیم آن ایرانیان و تاجیک‌ها و افغان‌های داری‌زبان هستند. به طور غیرمستقیم — ازبک‌ها، هندی‌ها، پاکستانی‌ها، کورد‌ها، اوستی‌ها، پارسی‌ها. میراث فارس یک نمونه موزه نیست. آن زنده است در تاارواف بازار، در شعر حافظ در عروسی، در بوی آب گلاب در نوروز. و تا زمانی که فارسی می‌خواند، پارس ناپدید نمی‌شود.

Permanent link to this publication: